Klimatske promene, sve češće suše i pojava jakih vetrova sve više utiču na ratarsku proizvodnju. Zbog toga se poslednjih decenija sve više govori o održivim sistemima obrade zemljišta koji doprinose očuvanju vlage, smanjenju erozije i zaštiti zemljišnih resursa. O tome kako su se ove prakse razvijale u Južnom Banatu, jednom od pionira održivog upravljanja zemljištem, i koliko su danas zastupljene razgovarali smo sa dipl. inž. Bogdanom Garalejićem iz Istraživačko - razvojnog Instituta „Tamiš“ Pančevo.
Šta je u prošlosti bilo karakteristično za Južni Banat?
- Južni Banat, odnosno područje četiri opštine oko Pančeva, karakterisala je dominantna proizvodnja kukuruza. To je bio „kukuruzni pojas“ bivše države od šezdesetih godina pa sve do kraja XX veka. Veliki broj individualnih proizvođača imao je i po 30 godina monokulturu kukuruza. Naravno, gajile su se i ozima pšenica, šećerna repa, suncokret i soja, ali su te kulture uglavnom bile zastupljene na površinama tadašnjih društvenih preduzeća i kasnije PIK-a "Tamiš" i PIK-a "Bratstvo".
Osnovna obrada za sve useve bilo je oranje raonim plugom. Zemljište je bilo „odmorno“ i bogato, a sve prisutnija mehanizacija omogućavala je da se poslovi obave na vreme. Istovremeno počinje intenzivnija upotreba mineralnih đubriva i novih domaćih sorti i hibrida, što je značajno unapredilo proizvodnju, objašnjava Garalejić.
Kada počinju prve promene u sistemu obrade zemljišta?
- Sredinom osamdesetih godina uvedena je redukovana obrada za ozime strnine. Posle dva do tri prohoda tanjiračom mogla je da se obavi setva bez predsetvene pripreme. To je prvo prihvaćeno u društvenim preduzećima.
Ova promena proistekla je iz istraživanja dr Jordana Konstantinovića, koji je veliki deo svojih ogleda imao upravo u Banatu. Kao zanimljiv primer mogu da navedem da je DP "Omoljica" još 1979. godine prestala da ore za ozimu pšenicu i ostvarivala visoke i stabilne prinose.
Do kraja veka gotovo sva društvena preduzeća na području Pančeva napustila su klasičnu obradu za ozime strnine.
Kako su proizvođači prihvatali ove promene?
- Posmatrajući rezultate u poljoprivrednim preduzećima, pojedini proizvođači počeli su da prihvataju promene. U početku je bilo dosta sumnje, ali su niži troškovi, pre svega manja potrošnja goriva, bili važan argument. Prinosi su bili slični, nekad manji, nekad veći u odnosu na klasičnu obradu, ali su troškovi bili niži.
Do 2005. godine redukovana obrada bila je zastupljena na oko 75 odsto površina pod ozimim strninama kod individualnih proizvođača. Već u to vreme pojedini proizvođači primenjuju obradu oruđima sa razrivačkim radnim organim za okopavine, gde se ne prevrće plastica i ne mešaju slojevi zemljišta.
Zonska, ili obrada u trake koja je počela da se primenjuje u periodu od 2006. do 2009. godine nije zaživela iz banalnog razloga, jer su drugi proizvođači gazili te parcele misleći da nisu obrađene.
Kakva su istraživanja sprovođena u Institutu „Tamiš“?
– Na oglednom polju Instituta već od 1984/85. godine osnovna obrada za ozime strnine obavljala se tanjiračom tamo gde je predusev bio suncokret. Kasnije se redukovana obrada primenjivala i kada je predusev bio kukuruz.
Krajem osamdesetih i početkom devedesetih postojale su i manje ogledne površine pod direktnom setvom kukuruza bez obrade zemljišta. Preokret dolazi 2000. godine kada su u Omoljici nabavljene sejalice za direktnu setvu i zasejano 400 hektara ozime pšenice na različitim predusevima.
Paralelno se radilo i na kontroli primene azotnih đubriva i na neki način se radi prva varijabilna prihrana u proleće 2001. godine. Time smo pokrili dve važne stvari - očuvanje zemljišnog resursa smanjenjem intenziteta obrade i racionalniju primenu azota kao značajnog zagađivača. To je dovelo do smanjenja emisije ugljen-dioksida i azotnih oksida kroz manju potrošnju goriva i manju upotrebu đubriva.
Od 2004. godine, kroz saradnju sa USDA preko Ambasade SAD u Beogradu, počinje intenzivnije razmišljanje o konzervacijskoj poljoprivredi i uvođenju pokrovnih useva.
Koje su glavne koristi ovakvog pristupa?
- Ovakvim pristupom utiče se na očuvanje zemljišta, sadržaj vlage tokom vegetacije, strukturu i stabilnost zemljišnih agregata. Smanjuje se odnošenje plodnog površinskog sloja usled jakih vetrova, podstiče aktivnost živog sveta u zemljištu i smanjuje emisija gasova sa efektom staklene bašte.
Posebno je značajan ogled „Sistemi obrade“, koji se od 2006. godine sprovodi na površinama od po 1,25 hektara i obuhvata klasičnu obradu, zonsku obradu, obradu u malč i direktnu setvu. Prate se vlaga, hemijske osobine zemljišta, sadržaj organske materije i raspored hranljivih elemenata po dubini. To je ujedno jedinstven ogled u Srbiji, ali i šire.
Kakva je situacija danas?
- Redukovana obrada za ozime strnine i dalje je dominantna i prisutna na oko 95 odsto površina. Međutim, potpuni prelazak na konzervacijske sisteme prisutan je na manjem broju gazdinstava. Najčešće se kombinuju klasična i konzervacijska obrada.
Problem je što ni danas prisutna eolska erozija i gubici zemljišta usled jakih vetrova ne utiču dovoljno na promenu navika proizvođača. Na pojedinim područjima oko Deliblatske peščare i u podunavskom delu Južnog Banata promene su neophodne zbog očuvanja vlage i zaštite zemljišta. Sa druge strane, tamo gde je na ritskim zemljištima moguće zameniti kasičnu obradu konzervacijskom to bi svakako doprimnelo boljem skladištenju vlage i lakšem proceđivanju zemljišta.
Šta je potrebno da bi održive prakse bile više zastupljene?
– Prihvatanje promena moguće je uz izmenu postojećih navika, edukaciju i proizvođača i savetodavaca, podsticaje za očuvanje resursa i veću dostupnost odgovarajuće mehanizacije. Potrebno je bolje povezivanje donosioca odluka, državnih institucija, prodavaca mehanizacije, poljoprivrednika, istraživača i savetodavaca.
Smanjenje intenziteta obrade, racionalnija primena mineralnih đubriva i pesticida i širi plodoreda predstavljaju pravac kojim bi trebalo ići. To mora biti podržano i stimulisano na nacionalnom nivou. Trebalo bi i redefinisati ulogu stočarstva koje je važan segment održivog upravljanja zemljištem.
Održive prakse obrade zemljišta imaju utemeljenje u realnosti, a iskustva iz Južnog Banata pokazuju da mogu doprineti očuvanju plodnosti, boljem upravljanju vlagom i smanjenju negativnih uticaja na životnu sredinu. U uslovima klimatskih promena, njihova primena postaje ne samo agronomsko, već i razvojno pitanje za budućnost domaće poljoprivrede.
A.Milić
Projekat “Ekološke prakse u Pančevu: Dobro za prirodu, dobro za ljude" je sufinansiran sredstvima iz budžeta Grada Pančeva. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.
