Očuvanje tradicionalnih zanata predstavlja važan deo zaštite kulturnog identiteta i nematerijalnog nasleđa Srbije. Opančarstvo, kao jedan od najprepoznatljivijih starih zanata, svedoči o načinu života, veštinama i estetskim vrednostima koje su se prenosile generacijama. Njegovo očuvanje zato nije samo pitanje tradicije, već i prilika za razvoj kulturnog turizma, lokalne privrede i povezivanje savremenog društva sa sopstvenim korenima. Umetnost opančarstva neguje se u Nacionalnoj asocijaciji za stare umetničke zanate i domaću radinost "Naše ruke" sa sedištem u selu Rakovica. O značaju očuvanja starih zanata, pre svega opančarstva, koje je važan deo srpskog identiteta razgovarali smo sa Dejanom Milosavljevićem, majstorom opančarskog zanata koji pronosi glas o lepoti i važnosti očuvanja ovog srpskog brenda na brojnim manifestacijama na kojima se pojavljuje i demonstrira publici kako se prave opanci.
ČUVARI TRADICIJE
- Nacionalna asocijacija za stare umetničke zanate i domaću radinost postoji od 2001. godine. Njeni počeci vezani su za jedan prostor u Beogradu, gde su se zanatlije i rukotvorci spontano okupljali, razmenjivali iskustva i ideje. Vremenom je postalo jasno da postoji potreba za organizovanim delovanjem, promocijom i zajedničkim nastupom, što je dovelo i do saradnje sa Gradom Beogradom, kao i sa brojnim nevladinim organizacijama, kulturnim društvima i resornim ministarstvima, priča Dejan
Asocijacija danas okuplja oko 500 članova iz cele Srbije – od Subotice do Kosova i Metohije i sve ih spaja ljubav pema zanatu. Tokom godina organizovani su brojni kampovi posvećeni nematerijalnoj kulturnoj baštini i starim zanatima, sa ciljem da se znanja prenesu, a zanati očuvaju kao živi deo kulture, a ne samo kao muzejski eksponati.
NEOPHODNA POMOĆ DRŽAVE
-Zanatstvo danas u velikoj meri zavisi od državne podrške. Pogledajmo, recimo, primer Kine, gde su stvaraoci nematerijalne kulturne baštine priznati kao nacionalni umetnici, sa jasno definisanim sistemom šegrta i kalfi. Upravo takav pristup jedini je put da zanat ostane živ i održiv, smatra naš sagovornik.
Poseban problem u očuvanju tradicionalnog zanatstva predstavlja sve veća pojava replika i industrijskih zamena u tradicionalnoj kulturi, smatra Dejan.
– Industrijski se proizvodi gotovo sve, od narodnih nošnji do veza i obuće i smatram da je to nedopustivo, posebno kada se javno nastupa. To je posebno uočljivo kod opančarskog zanata, koji na ovim prostorima datira više hiljada godina, o čemu svedoče i freske. Opanak je kroz istoriju bio osnovna zaštita stopala, a svaki kraj Srbije imao je svoju prepoznatljivu formu, po kojoj se tačno znalo odakle neko dolazi – da li je iz Šapca, Loznice, Vranja, Niša ili Leskovca, objašnjava Milosavljević.
PRETNjA OPSTANKU OPANKA
Opanak je 2013. godine uvršten na nacionalnu listu nematerijalne kulturne baštine. Tradicionalno se izrađuje od tri vrste kože: teleće, svinjske i kozje, pri čemu postoje jasne razlike između muških i ženskih modela. Razlike postoje i kod karakterističnog „kljuna“ koji, zavisno od toga iz kog kraja dolazi naručilac, nosi regionalni pečat.
Opančarski zanat danas je, kako upozorava Milosavljević, ozbiljno ugrožen. Jedan od glavnih razloga je nedostatak kvalitetne sirovine – poslednja domaća fabrika kože u Rumi, odavno je zatvorena. Uvozna koža je tanja i slabijeg kvaliteta, što direktno utiče na trajnost i vrednost proizvoda. Nekada su fabrike kože imale posebne serije namenjene saračima i opančarima, što danas više nije slučaj.
STRANCI NAJBOLjI KUPCI
- Kupci opanaka su, uglavnom, kulturno-umetnička društva, a primetno je da stranci, kako ističe Mirosavljević, često više cene ručni rad, nego domaće tržište. Na sajmovima u inostranstvu, poput onog u Uzbekistanu, ručno rađena obuća ne može se naći ispod 150 do 200 evra, dok se kod nas par opanaka prodaje za svega 4.000 do 5.000 dinara. Kada se od toga odbiju troškovi sirovine, opančar radi za par hiljada dinara dnevno što je ispod svakog minimuma.
Uprkos tome, opančari i dalje čuvaju i stvaraju jedan od najprepoznatljivijih simbola nacionalnog identiteta, upozoravajući da bez sistemske podrške države i društva ovaj zanat može postati samo uspomena.
A. Milić
Projekat „Selo juče, danas i sutra – život sela na području lokalnih samouprava Beograda“ sufinansiran je iz budžeta Grada Beograda, Gradske uprave grada Beograda – Sekretarijata za informisanje. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu ne moraju nužno izražavati stavove organa koji je dodelio sredstva.
